Thời đại AI, Nhật Bản đã trở thành một quốc gia không có tương lai?
Đi chậm, đi sai ở vài cuộc chơi và hết đường đi là những chuyện rất khác nhau.
Sáng nay có một bạn gửi cho tôi bài viết với tiêu đề gần như vậy, đại ý Nhật Bản đã chọn sai hàng loạt "nhánh cây công nghệ" suốt 30 năm, từ Internet, điện thoại thông minh, điện toán đám mây cho tới xe điện, bán dẫn… rồi đi đến một kết luận khá bi quan rằng Nhật Bản đang trở thành quốc gia không có tương lai.
Tôi đọc lúc đang ngồi cà phê, thấy nhiều dữ kiện đúng, nhưng cách ráp chúng lại thì thiên kiến khá nặng.
Ngồi bên cạnh tôi hôm nay là một người Nhật, CEO công ty cả nghìn nhân viên. Chúng tôi gặp nhau hàng trăm lần vì nhiều năm nay thường uống cà phê cùng giờ, biết mặt, thi thoảng cúi đầu chào, nhưng sáng nay mới là lần đầu thật sự đứng lại nói chuyện cũng mới biết ông là CEO một công ty nổi tiếng.
Trùng hợp lúc ấy tôi đang đọc sách của Fukuzawa Yukichi, một trong những nhà tư tưởng lớn thời Minh Trị. Nhìn ông CEO trước mặt, tôi lại thấy một thứ rất Nhật mà mình từng gặp suốt những năm sống và làm việc ở đó, làm lớn nhưng không có nhu cầu cho thiên hạ biết mình làm lớn, nói ít, làm nhiều, có người làm được mười chỉ nói năm.
Mắc cười là cũng sáng nay, tôi được gửi xem lại bài phỏng vấn của mình vừa lên báo, nguyên một trang toàn lời mình nói về công nghệ. Nhìn qua ông CEO Nhật, rồi nhìn lại mình trên báo, tự nhiên thấy: Ủa, sao mình nói nhiều dữ vậy trời. haha ngại quá.
Mấy thứ tình cờ nằm cạnh nhau làm tôi nghĩ khá lâu về câu "Nhật Bản không còn tương lai".
Tôi từng sống và làm việc ở Nhật khá lâu, sau này tiếp tục làm với nhiều công ty Nhật, Nhật có nhiều vấn đề, có những kiểu làm việc bây giờ cho tôi quay lại chắc cũng chịu không nổi.
Nhưng nói Nhật "không còn tương lai", tôi nghĩ cái sai bắt đầu ngay từ cây thước dùng để đo.
Nhật đã đi từ một quốc gia nghèo sau chiến tranh, giàu lên cực nhanh, rồi thành một quốc gia rất giàu nhưng tăng trưởng chậm. Một người đang có 10 đồng kiếm thêm 5 đồng là tăng 50%, người đã có 1.000 đồng kiếm thêm 50 đồng chỉ tăng 5%. Không thể nhìn phần trăm rồi kết luận người thứ hai đang nghèo đi hay không có tiền đồ.
Đã giàu vậy rồi thì "tương lai" được hiểu nghĩa gì?
Bài toán của Nhật hôm nay đâu còn giống Nhật năm 1950, càng không giống Việt Nam hay Trung Quốc.
Họ không cần chạy lại cuộc đua từ nghèo thành giàu, thứ phải giải bây giờ khó hơn, một đất nước đã giàu, dân số vừa già vừa nhỏ lại, làm sao vẫn giữ năng suất, thu nhập, chất lượng sống, năng lực công nghiệp, sự tự chủ và trong tay còn những thứ thế giới phải cần.
Nhưng những bài bi quan về Nhật có một phần đúng.
Họ thật sự hụt chân trong nhiều cuộc chuyển dịch lớn suốt 30 năm qua, và điều đáng suy nghĩ là chính thứ từng làm Nhật cực kỳ mạnh, có lúc lại trở thành lực cản của họ.
Ai từng làm công ty Nhật chắc hiểu 現場, tức hiện trường, mạnh tới mức nào. Một lỗi nhỏ thì sửa, quy trình chưa tốt thì cải tiến, linh kiện chưa đủ chính xác thì làm chính xác hơn, sản phẩm đang tốt thì đời sau phải tốt thêm một chút. Họ có thể biến một người thợ thành chuyên gia, một quy trình thành tiêu chuẩn, một nhà máy thành cỗ máy chạy chính xác đến đáng sợ từng mili mét...
Nhưng Google, Amazon, iPhone hay những nền tảng lớn của thời đại vừa rồi lại sinh ra từ một kiểu tư duy khác. Không phải "tôi sẽ làm cái này tốt thêm 1%", mà là "có khi cả cách ngành này đang vận hành sai rồi, thôi sẽ làm cách khác tái định nghĩa nó".
Một bên cực giỏi sửa và hoàn thiện chiếc máy, một bên dám hỏi có cần chiếc máy này nữa hay không. Khoảng cách giữa vi mô và vĩ mô nhiều khi nằm ngay ở đó rất lớn.
Văn hóa Nhật rất coi trọng 実績, tức thành tích đã được chứng minh. Điều này rất tốt để lọc những người nói mười làm một, nhưng đôi khi cũng vô tình bóp chết vài thằng điên đang nói một chuyện chưa ai tin, mười năm sau hóa ra nó nói đúng dữ thần.
Một ông khởi nghiệp ở Thung lũng Silicon đứng lên nói "tôi sẽ thay đổi cách cả thế giới làm chuyện này", có khi người ta hỏi cần bao nhiêu tiền?
Trong một công ty Nhật truyền thống, câu đầu tiên dễ là: で、実績は？ Rồi thành tích thực tế đâu? Tôi làm công ty Nhật đủ lâu nên nghe câu này thấy rất quen.
Cách ra quyết định cũng vậy, người Nhật có thể bàn rất lâu, rất kỹ, nhiều người cùng tham gia, nhưng khi đã quyết thì làm cực kỳ chắc. Cách đó rất mạnh khi cần vận hành một cỗ máy, khó hơn nhiều khi việc cần làm là đập luôn cỗ máy cũ.
Con người cũng tương tự. Một kỹ sư có thể dành vài chục năm ở Toyota, Hitachi, NTT hay Fanuc, đào một cái giếng sâu tới mức người khác khó đuổi kịp.
Ở Mỹ, một người có thể từ Google sang công ty khởi nghiệp, qua Meta, thất bại, lập công ty khác rồi chạy tiếp, người, vốn và ý tưởng chảy nhanh hơn.
Một bên đào giếng cực sâu, một bên để nước chảy cực nhanh về vùng cần nó.
Khi giá trị của thế giới chuyển mạnh từ phần cứng sang phần mềm, nền tảng, dữ liệu và AI, ưu điểm lẫn nhược điểm của hai kiểu đó bắt đầu lộ ra.
Nếu chỉ nhìn "mặt tiền", đúng là Nhật biến mất khá nhiều. Điện thoại Nhật gần như mất bóng, máy tính mờ dần, nền tảng Internet toàn cầu không phải của Nhật, điện toán đám mây và AI cũng chẳng phải nơi họ đang dẫn đầu cả.
Nhưng bóc cái điện thoại, chiếc ô tô, con robot hay một nhà máy bán dẫn ra xem, lại gặp Sony, Tokyo Electron, Shin-Etsu, Murata, TDK, Keyence, Fanuc, Yaskawa, Renesas, Disco…
Nhiều thứ của Nhật mất khỏi mặt tiền, nhưng chui xuống dưới móng. Thế giới dùng mỗi ngày mà chẳng mấy ai biết.
Đó là sức mạnh, đồng thời cũng là chỗ Nhật phải lo, vì phần giá trị khổng lồ của thời đại mới đang dồn về phần mềm, nền tảng và AI, đúng những nơi họ không còn đứng đầu như thời phần cứng. Nói Nhật đã bỏ lỡ nhiều cuộc chơi lớn là đúng, nói từ đó rằng Nhật hết công nghệ hay không còn tương lai thì đi quá xa.
Còn hỏi họ có quay lại vị thế như những năm 1980–1990 hay không, tôi nghĩ rất khó, mà thật ra cũng chẳng cần.
Có một cái bẫy khi nhìn những quốc gia từng ở đỉnh cao, cứ lấy quá khứ huy hoàng làm tiêu chuẩn cho tương lai. Năm 1990 là một hoàn cảnh lịch sử đặc biệt, đâu phải cái ngai Nhật Bản buộc phải leo trở lại thì mới được tính là còn tương lai.
Một đất nước cũng giống một con người. Lúc còn nghèo, bài toán là chạy thật nhanh. Đến khi đã giàu, đã già, đâu nhất thiết phải thi chạy với đám thanh niên nữa. Quan trọng hơn là vẫn khỏe, vẫn giàu, vẫn tự chủ, sống đàng hoàng, và trong nhà còn những món người khác muốn làm việc của họ thì phải gõ cửa hỏi mình.
Nhật Bản chắc chắn không còn là Nhật Bản của năm 1990. Họ đang đi chậm, có chỗ đi sai, có những cuộc chơi đã bỏ lỡ, có những thứ nếu không thay đổi sẽ còn tụt tiếp.
Nhưng đi chậm và hết đường đi là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.
Thời AI này ai cũng có vẻ vội, cứ sợ chậm một nhịp là bị bỏ lại. Nhưng tương lai đâu có chạy mất, chạy nhanh quá coi chừng dấp té trước khi tới nơi.
Nên nhớ, hôm nay bạn vẫn chưa thể nói với GPT: "Chiên giúp tôi hai quả trứng, ăn kèm hai quả cà chua cắt lát." Đến ngày AI thật sự có đôi tay, biết nhìn, cầm, cắt, chiên, dọn và tự chịu trách nhiệm cho kết quả, thời đại AI "nói hay" mới thật sự bước sang thời đại AI "làm giỏi".
AI đã học nói gần giống con người. Cuộc đua tiếp theo là học làm. Physical AI chính là lúc trí thông minh phải rời màn hình, có đôi tay và va vào thế giới thật.
Nhưng khi AI bắt đầu cần một "cơ thể": robot, servo, cảm biến, động cơ chính xác, máy công cụ, vật liệu, linh kiện, dây chuyền tự động hóa… thì nó đang bước trở lại đúng vùng Nhật có hàng chục năm tích lũy đáng gờm.
#byluminhtri